BÀI PHÁT BIỂU CỦA TRƯỞNG BAN BLLHBVN

BÀI  PHÁT BIỂU CỦA TRƯỞNG BAN BLLHBVN

         tai buổi họp mặt đầu Xuân của bà con họ Bùi TP Hà Nội

GS, Thiếu tướng Bùi Phan Kỳ

     Thưa các bậc trưởng lão cùng toàn thể bà con cô bác tới dự cuộc họp mặt đầu xuân của họ Bùi Hà Nội!

     Thưa các bác trong Ban lien lạc họ Bùi  tại Thủ đô!

     Thường trực Ban liên lạc toàn quốc xin biểu thị nỗi vui mừng to lớn được gửi lời chào ruột thịt tới toàn thể bà con trong họ đã hưởng ứng thư mời của Trưởng ban liên lạc họ Bùi thành phố, giành thời gian quý báu sau Nguyên Tiêu tới dự cuộc họp mặt đầu Xuân đầm ấm này, trùng hợp với ngày giờ họp mặt đầu Xuân của bà con họ Bùi trong thành phố Hồ Chí Minh mà ta có bác Bùi Liên vào dự, một sự trùng hợp đầy ý nghĩa càng hướng về tổ tiên , về tương lai con cháu.

     Thành phố Hồ Chí Minh đã tiến hành đều đặn các cuộc họp mặt đầu Xuân từ 2005 đến nay, trong khi cộng đồng họ Bùi tại Hà Nội đã có Ban liên lạc họ Bùi từ rất sớm, vào năm 1998 cùng với Ban liên lạc Hà Nam Ninh (2003) thực sự là tổ chức tiền thân của Ban liên lạc họ Bùi toàn quốc , giống như đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân đối với Quân đội nhân dân Việt Nam. Từ khi hình thành Ban liên lạc họ Bùi Hà Nội luôn hoạt động tích cực, gắn bó với cộng đồng, được Ban liên lạc họ Bùi toàn quốc coi như tổ chức nền tảng , hoạt động tại chỗ, nhưng cho đến năm nay mới tổ chức được cuộc gặp mặt đầu Xuân lần thứ nhất , ngoài những nguyên nhân về nỗ lực chủ quan của hai Ban liên lạc hai thành phố, cũng có những hoàn cảnh không giống nhau cần được làm rõ: Bà con họ ta trong thành phố Hồ Chí Minh và các tỉnh phía Nam, tuyệt đại bộ phận đều có quê gốc từ miền Trung và miền Bắc, luôn mang cái hoài niệm như nhà thơ – chiến sĩ Huỳnh Văn Nghệ đã nói lên da diết:

“ Ai về miền Bắc ta đi với

Thăm lại non song giống Lạc Hồng

Từ độ mang gươm đi mở nước

Trời Nam thương nhớ đất Thăng Long…

     Khi Ban liên lạc họ Bùi (thành phố Hồ Chí Minh và) các tỉnh phía Nam ra đời thì việc hưởng ứng của đông đảo bà con dòng họ mang ý nghĩa gửi gắm cái tình cảm sâu nặng luôn hướng về quê cha đất tổ. Những người ở trên đất Thăng Long chúng ta, ngoài các bà con quê gốc ở các quận, huyện nội ngoại thành, còn không ít bà con từ các tỉnh lân cận  hoặc được điều về nhận công tác, hoặc về cư trú để kinh doanh, thường mỗi năm cũng về quê tới dăm ba lần nên không thể thấu suốt cái tâm trạng như hai câu thơ 7, 8 của Huỳnh Văn Nghệ

“ Vẫn nghe trong máu sầu xa xứ

Non nước Rồng Tiên nặng nhớ thương”

Để sớm thấy nhu cầu họp họ đầu Xuân tại nơi cư trú.

     Đến khi có Ban liên lạc họ Bùi toàn quốc thì số bà con dành được thời gian làm việc họ lại bị hút hàng mấy trăm người vào những công việc có quy mô rộng lớn, nên nhu cầu họp mặt đầu Xuân  vẫn chưa trở thành cấp bách.

     Năm nay, do sự nỗ lực rất cao của Ban liên lạc thành phố, mới sáp nhập với Ban liên lạc tỉnh Hà Tây, có sự cổ vũ tích cực của Thường trực Ban liên lạc toàn quốc, Hà Nội đã tổ chức được cuộc gặp mặt đầu Xuân khá quy mô và đông vui, thì “vạn sự khởi đầu nan, đầu xuôi đuôi lọt”, chắc chắn cuộc gặp mặt đầu Xuân sang năm còn đông vui hơn nữa .

     Kinh nghiệm của Thường trực Ban liên lạc toàn quốc là muốn đưa các cuộc họp lớn vào nề nếp, Thường trực phải nắm chắc các nòng cốt, sẵn sàng hưởng ứng. Với Hà Nội thì ngoài họ Bùi Thịnh Liệt (Hoàng Mai), họ Bùi Trich Sài (Tây Hồ) , Phất Lộc (Hàng Buồm) Ngãi Cầu, Vân Canh (Hoài Đức) Quất Động  (Thanh Trì), Bộ Đầu (Thường Tín) ..nay cần gắn kết với họ Bùi Quận Hà Đông, họ Bùi Chương Mỹ và Thị trấn Chúc Sơn, họ Bùi Bình Đà (Thanh Oai), Liên Bạt (Ứng Hòa), họ Bùi …(Mỹ Đức)…mở rộng dần tới các huyện mới sáp nhập của Sơn Tây, Hòa Bình cũ…chắc chắn sẽ thành công.

     Dù bà con họ Bùi Chúc Sơn đã nắm chắc qui mô và bề dầy của họ Bùi Chương Mỹ gồm 41 chi, họ Bùi của thị trấn Chúc Sơn và Thái Hòa  gồm 5 chi, nhưng cũng cho phép tôi nhắc lại vói toàn thể bà con mấy nét riêng đáng tự hào của bà con họ ta trên vùng đất lịch sử này: Thiết nghĩ, trong các dòng họ nói chung, họ Bùi Việt Nam nói riêng, ít nơi con cháu có diễm phúc được sinh cơ lập nghiệp trên vùng đất mà tổ tiên ta vừa là thủy tổ các chi họ mình ở trong vùng, vừa là phúc thần được toàn thể nhân dân địa phương tôn thờ đã hàng nghìn năm như bà con họ Bùi ở Chúc Sơn. Sáng nay, đoàn đại biểu của con cháu họ Bùi toàn quốc, họ Bùi Hà Nội, họ Bùi huyên Chương Mỹ, họ Bùi thị trấn Chúc Sơn..đã tới dâng hương tại Đình Thị là nơi thờ Dụ Quận công Bùi Nghiêm Phổ, người đã kế tục thân phụ là Tả Đô đốc Thái bảo Võ đức hầu Bùi Tính, lập công lớn trong sự nghiệp chống giặc Tống dưới thời Tiền Lê (980–1009), được phong chức Đặc tiến Phụ quốc Thượng tướng quân – Đô Tổng binh, hàm Thái phó, Thái bảo, tước Quận công. Khi mất được triều đình phong là Cương Nghị Phúc thần. Trong rất nhiều câu đối ca ngợi công lao của Quận công mà chúng tôi đã tìm hiểu và ghi chép lại, chỉ riêng đôi câu đối trước cửa đình:

     Tài cao xuất chúng, khu trừ Bắc khấu, uy danh hiển hách chấn nam giao

     Vũ lực siêu quần, phụ dực Lê triều, sự nghiệp binh bưu quang Việt sử

     Đã nói lên công trạng đó.

     Nét độc đáo của ngôi Đình Thị (đình xây giữa chợ) là do nhân dân trong vùng góp công xây dựng cách đây đã hang ngàn năm (qua nhiều lần trùng tu) để tri ân công đức của Người đã đem thực ấp vua ban mở chợ cho dân nâng cao đời sống. Cùng với lăng mộ của Quận công và Đặng Quý Thị, Quận chúa phu nhân cách đây không xa, đã hình thành một quần thể di tích lịch sử - văn hóa được xếp hạng của tỉnh Hà Tây cũ, nay thuộc Thủ đô Hà Nội, đáng được con cháu họ Bùi cả nước hành hương tìm về cội nguồn, tới thái ấp Chúc Sơn, nơi thờ Dụ Quân công Bùi Nghiêm Phổ  như đã tìm về thái ấp Hàm Châu, nơi thờ Trình Quận công Bùi Quang Dũng  ở Vũ Thư, Thái Bình.

     Nhân cuộc họp đầu Xuân đông vui này của cộng đồng họ Bùi Hà Nội, Thường trực Ban liên lạc toàn quốc xin thông báo vắn tắt về những thành tựu tìm về cội nguồn, là công việc rất trọng đại của cả họ ta trong mấy năm qua, sắp xếp theo trình tự lịch sử.

     Qua chuyến hành hương của bộ phận Thường trực Ban liên lạc toàn quốc về đền Bộ Đầu, huyện Thường Tín và giao lưu với bà con họ Bùi tại đó vào ngày 1/1/2011, ta càng xác minh rõ vị trí xa xưa nhất mà họ ta đã tìm được của Quốc mẫu Văn Lang Bùi Thị Dung, đời Hùng Vương thứ VI (Hùng Huy Vương, khoảng từ 570 đến 550 TCN), là thân mẫu của Thánh Gióng , có thần phả do sử thần Lê Anh Tông còn lưu tại đền. Đoàn đã nghiên cứu các tư liệu và chiêm bái tượng Thánh Gióng báo ân Quốc mẫu, được nhiều nhà nghiên cứu lịch sử thời nay xác nhận.Quốc mẫu Văn Lang Bùi Thị Dung đáng được họ Bùi cả nước tôn làm nữ Thánh tổ, càng phản ánh rõ tính bản địa của họ Bùi từ người Việt cổ, còn mang nhiều dấu tích của chế độ mẫu hệ, một dòng họ nhận thức rõ vị trí của người Mẹ, của con dâu, con gái trong mỗi gia đình người Việt.

     Mấy tháng gần đây lại được bà con dòng họ cung cấp tư liệu về đức viễn tổ Mỹ Quận công Bùi Đình Chấn, một trong 4 vị  phúc thần được thờ ở Đình Bất Nạo, huyện kim Thành, Hải Dương là công thần dưới thời Hùng Vương thứ XVIII (Hùng Duệ Vương trước năm 257 TCN là năm An Dương Vương đổi tên nước thành Âu Lạc) do có công giúp Duệ Vương  giải vây đạo quân chủ lực của triều đình, chuyển bại thành thắng trong chiến dịch tranh chấp với nhà Thục mà được phong là Linh phù dịch bảo, trung hưng đồng nhân cung, Thái miếu lệnh, Thượng Tấn lang, Mỹ Quận công, còn đủ thần tích, tượng thờ, lăng mộ, sắc phong…là viễn tổ đáng tôn thờ của họ Bùi cả nước từ đời Hùng Vương thứ 18..

     Sang triều Âu Lạc, công trình sưu tầm nghiên cứu của con cháu họ Bùi đã làm rạng rỡ công đức của tướng quân Bùi Đình Thốn (Bùi Mạnh Bá), một “lạc tướng“ coi giữ bộ Hoài Hoan (Nghệ An). Khi An Dương Vương bi cha con Triệu Đà truy đuổi, đã chạy vào vùng biển  Mộ Dạ (Núi Cấm), huyện Nghi Lộc, tướng quân Bùi Đình Thốn đã đem một cánh quân  lớn ra ứng cứu, có ý cùng An Dương Vương khôi phục cơ đồ Âu Lạc. Từ Quỳnh Phương, Quỳnh Lưu mới ra đến cửa Hiền, Diễn Kim, Diễn Châu thì biết tin An Dương Vương đã nhẩy xuống biển tự tận..Đền thờ tướng quân Bùi Đình Thốn được lập ở xã Diễn An, huyện Diễn Châu.

    Năm 2010, khu Rừng Cấm- Giếng mỏ, nơi tọa lạc lăng mộ hai vị tướng quân Bùi Thạch, bộ tướng của hữu tướng tiên phong Thiều Hoa, cánh tay phải của hai Bà Trưng, do nỗ lực của ban liên lạc tỉnh Phú Thọ có sự hỗ trợ tích cực của Thường trực Ban liên lạc toàn quốc, sau hội nghị khoa học do chính quyền địa phương tổ chức, đã được xếp hạng là di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh .

     Đó là tóm tắt mấy tin vui về các hoạt động tìm về cội nguồn nhằm tôn vinh tổ tiên, động viên con cháu của họ Bùi ta.

     Khi GS AHLĐ Vũ Khiêu, công dân số 1 của Thủ đô Hà Nội năm 2010 xác nhận họ Bùi ta có từ thời các vua Hùng, với đôi câu đối trao tặng tại Văn miếu – Quốc tử giám:

Tự cổ hưng gia, văn võ song toàn lưu sự nghiệp

Chí kim sự quốc, đức tài kiêm bị hiển thanh danh

     Cùng lời nhận xét : “Hào kiệt không bao giờ thiếu trên đất nước Việt Nam và hào kiệt  cũng không bao giờ thiếu trong dòng họ Bùi”. Điều đó không có nghĩa là họ ta có gì vượt trội so với các dòng họ khác, mà chỉ có nghĩa: Con cháu càng thấy công đức cao dày của tổ tiên thì càng phải kế tục thế nào cho xứng đáng.   

     Nhân dịp đầu Xuân, cúi xin chư vị liệt tổ ban nhiều hồng phúc cho 4 triệu con dân họ Bùi đất Việt

     Xin cám ơn sự lưu tâm của đông đảo bà con tới những ý kiến cua Thường trực Ban liên lạc toàn quốc về cuộc họp mặt đầu Xuân của cộng đồng họ Bùi Hà Nội.

PHÁT BIỂU CỦA PHÓ BAN BLLHB VIỆT NAM

PHÁT BIỂU CỦA PHÓ BAN BLLHB VIỆT NAM

(Tại buổi họp mặt của CĐHB Việt Nam TP HCM ngày 22/2/2011)

Kính thưa các vị trưởng lão, anh Bùi Xuân Khu, BLLHBVN tại TP HCM, bà con cô bác, các anh chị, các cháu tộc Bùi, đại biểu họ Bùi các tỉnh, đại diện các họ bạn ...

Thay mặt thường trực BLLHBVN kính gửi đến các vị lời chúc mừng năm mới sức khỏe, phát đạt, gia đình hạnh phúc, giữ vững truyền thống dòng họ quý hiếm.

     Cùng thời gian này, BLLHBVN tại Hà Nội đang họp mặt chúc xuân Tân Mão tại Đình Thị - Chương Mỹ cũng nhờ tôi chuyển lời kính chúc bà con cô bác Bùi các tỉnh phía Nam. Nhiều họ, năm nay cũng gặp mặt chúc xuân, tạo nên hình thức giáo dục bản sắc họ tộc, góp phần xây dựng nhân cách trong xã hội. Chúng ta cũng học tập và có quan hệ với các hội đồng tộc bạn tốt.

     Năm 2010, BLLHBVN đã tổ chức 20 chuyến đi cơ sở: giỗ, lễ các vị tiền bối; khánh thành một số nhà thờ họ; khảo sát và dâng lễ mẹ Đức Thánh Gióng; khảo sát nguồn gốc người Việt Cổ thời trung kỳ đá mới khoảng 10 ngàn năm tại xã Cao Răm, Hòa Bình; tổ chức hội thảo khoa học họ Bùi Việt Nam với 1000 năm Thăng Long tại Văn Miếu Quốc Tử Giám 22/8/2010 với 400 người, 12 bản tham luận của các GS – TS; hội thảo khoa học và đón bằng di tích lịch sử khu Rừng Cấm – Giếng Mỏ Hiền Quan; in 4 tập sách họ Bùi; tập san họ Bùi VN xuất bản đều, chất lượng hơn, đặc biệt tập san Bùi TP HCM mừng xuân cô đọng thông tin tốt; trang web Bùi VN có nhiều thông tin hơn. BLLHBVN tại các tỉnh phần lớn rất cố gắng hoạt động hết lòng theo khả năng. Các hoạt động khuyến học, khuyến tài, cứu trợ lũ bão, đều chú trọng như họ Bùi TP HCM, Quảng Ngãi, Lý Sơn, Thừa Thiên Huế, Quảng Bình.

     Về tổ chức: Khi về dự Đại hội Bùi 4/2008 có 41 tỉnh – TP 600 người. Đến nay, 36 tỉnh – TP có Ban liên lạc, Ban vận động và đại diện ở 21 tỉnh – thành hoạt động trong đó có 11 tỉnh – TP mạnh, 12 tỉnh có đại diện còn gặp nhiều khó khăn, chưa tập hợp được số tổng, chưa có người đứng đầu tâm huyết. Nghệ An tuy mới lập BLL lâm thời nhưng đã có trang web, hoạt động tốt ngày tết: có bài tết,  thư chúc Họ Bùi trong nước và ngoài nước.

     Thường trực BLLHBVN xin cảm ơn BLLHBVN TP HCM, Hà Nội, Thừa Thiên Huế ... đã làm chỗ dựa cho BLLHBVN: có các vị đứng đầu gương sáng hết lòng vì họ tộc cho tận cuối đời như cố Bùi Thiên Ngộ được tôn vinh là chủ tịch danh dự. Có công dẫn giắt, củng cố đoàn kết nội bộ như bác Bùi Nam Hà, Bùi Đức Hùy, Bùi Tá Lương, có các bác cao tuổi có bản lĩnh như bác Bùi Bốn, Bùi Tùng, Phan Thị Lê cùng nhiều vị khác; có các anh chị phó ban và các ứng viên trẻ năng động như Bùi Thanh Liêm, Bùi Đại Lịch, Chị Nguyệt Ánh – Bùi Tường Vi, chị Hằng, chị Bùi Lưu Hảo; có các doanh nhân tâm đức như Bùi Duy Đức, Bùi Việt Thắng, Bùi Quang Hải, Bùi Quang Mẫn, Bùi Xuân Dương, Bùi Như Lạc, anh Bùi Trung Kiên đã cứu trợ bão lụt miền trung nhiều chục triệu, anh Bùi Sông Thu dưới sự chỉ đạo của BLL TP HCM tổ chức viếng tang cụ Bùi Đức Biển, ông Bùi Tân Chức - Việt Kiều, viếng đền bà Điểm, Nam Chơn, đình Bình Tiên, 4 mộ và nhà thờ Bùi Vĩnh Trinh, hỗ trợ khuyến học cháu Bùi Thị Diễm – Bến Tre cùng BLLHBVN nhiều triệu đồng (Riêng anh Sông Thu tự ứng gần 20 triệu đồng). Anh Bùi Thanh Phúc CTy Hạnh Phúc Bùi, Biên Hòa cũng hỗ trợ làm phái viên cho BLLHBVN tại một số tỉnh phía Nam.

     Sự hoạt động gắn kết giữa BLLHBVN với BLLHB TP HCM thể hiện rõ sự đoàn kết tương trợ nhau, đều phụng sự cho cộng đồng Bùi theo tiếng gọi tâm linh của tổ tiên. BLLTP HCM đã thay mặt BLLHBVN giúp chỉ đạo, hỗ trợ tổ chức họ Bùi các tỉnh phía Nam, dự họp, dự lễ, xử lý một số việc đột xuất mà BLLHBVN chưa với tới được. Ngoài ra, còn có nhiều người con họ Bùi tích cực mà ta chưa nắm được.

     Các ông bà, cô bác, anh chị có mặt hôm nay đều là những gương sáng trong việc kết nối họ Bùi. Nhớ lại ngày gặp mặt toàn quốc đầu tiên tại viện nghiên cứu Thanh niên HN 23/11/2006 với 300 con em họ Bùi từ Bắc chí Nam. Đến Đại hội 20/4/2008 lên 600 người con họ Bùi thống nhất và họp hôm nay 20/2/2011 tại TP HCM là 580 người, tại Hà Nội là hơn 480 người... Có thể nói, sau hai ngàn năm, họ Bùi ta mới quy tụ đến với nhau, đặt nền móng lịch sử cho sau này. Chắc chắn trong quá trình này, nếu ai cũng hết lòng vì họ tộc với động cơ trong sáng, thì sự phát triển họ ta còn mạnh hơn.

     Về phương hướng 2011, trọng tâm là củng cố đoàn kết thống nhất, tiếp tục tìm hiểu cội nguồn tiên tổ (Bùi Công Tài, Bùi Đình Chấn thời Hùng Vương 18, Bùi Văn Thốn đời Thục) cùng tổ tiên của các chi tộc từng địa phương. Đây là việc lâu dài (Riêng TP HCM tiến tới hỗ trợ ban trị sự đình Tân thời nhất lập hồ sơ đề nghị xếp hạng di tích, tham gia quản lý, có trụ sở tại nhà thờ Bùi Tá Hán). Tăng cường kết nối, phát triển các hoạt động ở cơ sở, linh hoạt sáng tạo các hình thức giao lưu, tương thân tương ái, trao đổi các kinh nghiệm về tổ chức và hoạt động thiết thực, có lợi ích, hiệu quả; chăm lo đội ngũ kế tiếp nhất là lớp trẻ Bùi tộc.

     Một lần nữa kính chúc sức khỏe và đoàn kết thống nhất họ tộc. Riêng anh Bùi Xuân Khu, Kính chúc anh và gia đình dồi dào sức khỏe, kế tục sự nghiệp họ Bùi với bản lĩnh, trí tuệ của cố Bùi Thiện Ngộ, bác Bùi Nam Hà, Bùi Tá Lương và các vị cao tuổi khác.

      Xin cám ơn.                    Bùi Liên

BÙI HUY BÍCH VINH QUANG VÀ BI KỊCH CỦA MỘT NHÀ NHO

(Tham luËn t¹i Héi th¶o hä Bïi - Ngµy 22/8/2010 của Gs.Vò Khiªu)

                    

     Bïi Huy BÝch lµ mét ®¹i danh Nho, ®­îc båi d­ìng vÒ nho gi¸o tõ thuë lät lßng vµ trung thµnh víi Nho gi¸o ®Õn h¬i thë cuèi cïng. Nho gi¸o ®· ®­a «ng tíi ®Ønh cao nhÊt cña danh väng: thi ®ç ®Õn hoµng gi¸p, lµm tíi quan tÓ t­íng.

     Cã thÓ nãi c¸c b­íc th¨ng trÇm cña cuéc ®êi «ng g¾n liÒn víi vËn mÖnh cña Nho gi¸o. ¤ng ®· cèng hiÕn cho x· héi nh÷ng ®iÒu tèt ®Ñp nhÊt mµ Nho gi¸o cã thÓ cèng hiÕn. ¤ng còng chia sÎ víi Nho gi¸o nh÷ng h¹n chÕ ®· tõng t¹o nªn nhiÒu bi kÞch cña häc thuyÕt nµy.

      I. Bïi Huy BÝch vµ Nho gi¸o.

     ¤ng sinh ra trong mét gia ®×nh Nho gi¸o víi truyÒn thèng häc tËp vµ tu th©n, ®êi ®êi cã c«ng danh hiÓn h¸ch trªn con ®­êng khoa ho¹n. ¤ng ®­îc ®Ých th©n cha m×nh d¹y dç tõ nhá. Lín lªn, «ng l¹i ®­îc nh÷ng thÇy giái kÌm cÆp. Sau khi ®­îc häc cô nghÌ ThËn trai NguyÔn B¸ Tr÷, «ng l¹i ®­îc theo häc mét nhµ trÝ thøc lçi l¹c ®­¬ng thêi d×u d¾t: ®ã lµ b¶ng nh·n Lª Quý §«n.

     Trong di c¶o cña «ng, chóng ta cßn ®­îc ®äc nh÷ng ®o¹n «ng viÕt vÒ ng­êi thÇy vÜ ®¹i nµy. Thay mÆt m«n sinh ®äc ®iÕu v¨n tr­íc tang lÔ cña thÇy, «ng ®· hÕt lêi ca ngîi thÇy: “Th«ng minh nhÊt thêi, häc vÊn s©u réng, v¨n ch­¬ng lçi l¹c, tr­íc t¸c kh«ng biÕt mÖt. N­íc Nam ta, trong vµi tr¨m n¨m nay míi cã mét ng­êi nh­ thÇy”. Häc ®­îc nhiÒu kiÕn thøc cña thÇy, nhÊt lµ kiÕn thøc s­u tÇm, nghiªn cøu vµ biªn so¹n cña thÇy, Bïi Huy BÝch ®Ó l¹i nhiÒu t¸c phÈm cã gi¸ trÞ. Tr­íc hÕt lµ nh÷ng s¸ch gi¶i thÝch vÒ Kinh ®iÓn cña Nho gi¸o. ¤ng ®· tr×nh bµy mét c¸ch rµnh rät, trong s¸ch nhiÒu luËn ®iÓm khã hiÓu trong Tø th­, Ngò kinh, nhÊt lµ nh÷ng thuyÕt vÒ Lý vµ KhÝ cña Tèng Nho. Noi g­¬ng thÇy, «ng còng ghi chÐp vµ b×nh luËn vÒ t×nh h×nh kinh tÕ, chÝnh trÞ, x· héi cña ®Êt n­íc, phª ph¸n nh÷ng hiÖn t­îng tiªu cùc, nªu lªn nh÷ng biÖn ph¸p nh»m n©ng cao phÈm chÊt ®¹o ®øc cña con ng­êi, thÓ hiÖn hoµi väng s©u s¾c vÒ mét ®Êt n­íc thanh b×nh víi vua hiÒn, t«i giái.

     Víi tinh thÇn ®éc t«n Nho gi¸o, Bïi Huy BÝch ®¸nh gi¸ thÊp c¶ PhËt gi¸o vµ L·o gi¸o. ¤ng ngîi ca Lª Qu¸t, Tr­¬ng H¸n Siªu, Ph¹m S­ M¹nh, nh÷ng häc trß giái cña Chu An ®· lµm s¸ng tá §¹o th¸nh hiÒn cña Khæng Tö, bµi xÝch c¸c thuyÕt dÞ ®oan, c¸c truyÖn k× qu¸i, c¸c ®iÒu mª tÝn trong PhËt Gi¸o vµ §¹o Gi¸o.

     VÒ mÆt tu th©n «ng ®ßi hái con ng­êi võa cã t©m thuËt, võa cã tµi trÝ, nãi nh­ ta ngµy nay lµ võa cã ®øc, võa cã tµi. §øc (T©m thuËt) cã thÓ duy tr× ®­îc gi¸o hãa, Tµi (Tµi trÝ) cã thÓ lËp ®­îc c«ng danh. Cßn ng­îc l¹i chØ cã Tµi (Tµi trÝ) mµ kh«ng cã §øc (T©m thuËt) th× lµm ®­îc vµi viÖc ®· t­ëng m×nh lµ giái, sinh ra ng¹o nghÔ víi ng­êi kh¸c, kh«ng thÌm nghe lêi nãi ph¶i th× sÏ khã tr¸nh ®­îc viÖc g©y ra tai häa cho n­íc nhµ vµ c¶ b¶n th©n n÷a.

     §èi víi viÖc häc hµnh th× theo «ng, cÇn ph¶i t¹o ra nh÷ng con ng­êi cã kiÕn thøc võa réng r·i, võa tËp trung. ¤ng nãi: “ChØ vô hiÓu réng r·i mµ kh«ng biÕt thu gän l¹i lµ phï phiÕm. ChØ biÕt thu gän l¹i mµ kh«ng dùa trªn hiÓu biÕt réng lµ thiÓn cËn”.

     Bïi Huy BÝch ®ßi hái ng­êi lµm quan ph¶i cã häc, nÕu häc dåi dµo råi th× míi ra lµm quan. ¤ng phª ph¸n nh÷ng ng­êi ®­îc ®µo t¹o mét c¸ch phiÕn diÖn, vµ ®· trë thµnh phiÕn diÖn khi gi¶i quyÕt c«ng viÖc. ¤ng viÕt:

     “GÇn ®©y nh÷ng ng­êi ra lµm quan chØ biÕt xö kiÖn tông, lµm giÊy tê mµ th«i. Nh÷ng viÖc binh, viÖc tµi chÝnh vµ viÖc chÝnh sù, nhµ cÇm quyÒn ®Òu phã th¸c cho mét ng­êi th©n cËn. Nh÷ng ng­êi gäi lµ Nho gi¶ nhÊt thiÕt ph¶i coi mäi viÖc trong ®Þa h¹t ®Òu lµ viÖc m×nh ph¶i lo gi¶i quyÕt”.

     Bïi Huy BÝch coi viÖc thi cö lµ ph­¬ng tiÖn ®Ó tuyÓn lùa nh©n tµi cho ®Êt n­íc. GÇn ®©y thi cö kh«ng nh»m môc ®Ých Êy mµ chØ g©y nh÷ng ®iÒu khã kh¨n vµ phiÒn hµ cho thÝ sinh. ¤ng viÕt:

     “Ngay c¸c tiÕn sÜ ®­îc vµo ®×nh ®èi, ®¸ng lÏ ph¶i hái vÒ ý cña ngò kinh ®Ó xem häc cã uyªn th©m kh«ng, hái vÒ s¸ch sö ®Ó xem cã häc réng kh«ng vµ hái ®¹i l­îc vÒ c«ng viÖc chÝnh trÞ ®­¬ng thêi ®Ó xem kiÕn thøc cã th«ng suèt kh«ng, nh­ng c¸c thÞ thÇn khi so¹n ®Çu bµi chÕ s¸ch d©ng lªn vua xem, l¹i cø theo nhau mµ hái chç Èn khuÊt khiÕn cho ng­êi ta kh«ng tr¶ lêi ®­îc. §iÒu ®ã t­ëng kh«ng ph¶i lµ ®iÒu triÒu ®×nh dïng ®Ó ®·i c¸c bËc sÜ qu©n tö vµ tuyÓn lùa nh©n tµi” (L÷ trung t¹p thuyÕt).

     Trªn lÜnh vùc v¨n häc, «ng ®· dµnh nhiÒu c«ng søc ®Ó s­u tÇm nh÷ng di s¶n v¨n hãa cña ®Êt n­íc. Bé Hoµng ViÖt Thi V¨n tuyÓn lµ mét c«ng tr×nh sao chÐp vµ s¾p xÕp kh¸ c«ng phu. §©y lµ mét cuèn s¸ch rÊt cã gi¸ trÞ ®èi víi häc gi¶ ViÖt Nam vµ nh©n d©n ViÖt Nam suèt hai thÕ kØ võa qua. VÒ mÆt ®¸nh gi¸ t¸c gi¶ vµ t¸c phÈm, «ng còng lµ mét nhµ phª b×nh cã nh÷ng nhËn ®Þnh s©u s¾c vµ tinh vi. ¤ng viÕt: “Th¬ Tr­¬ng H¸n Siªu réng r·i vµ s©u xa. Th¬ NguyÔn Trung Ng¹n ®Ñp ®Ï vµ tinh tÕ. Th¬ Ph¹m S­ M¹nh xèc næi. Nhµ TrÇn cã nhiÒu ng­êi hay th¬ nh­ng ba ng­êi Êy t­¬ng ®èi tréi h¬n. Vµo kho¶ng n¨m ThuËn Thiªn (Lª Th¸i Tæ) vµ n¨m Hång §øc (Lª Th¸nh T«ng) cã ®Õn vµi m­¬i nhµ th¬ hay cã tiÕng. Th¬ NguyÔn Tr·i, lêi kh«n, ý kháe, tha thiÕt tíi vua, cha. Th¬ Lý Tö CÇu cã vÎ l¹. Th¬ Th¸i ThuËn trong trÎo vµ xa x«i. Th¬ Hoµng §øc L­¬ng nhiÒu t×nh tø”.

     VÒ quan hÖ gi÷a v¨n ch­¬ng vµ ®êi sèng, «ng cho r»ng khÝ lùc cña v¨n ch­¬ng g¾n liÒn víi sù hïng m¹nh cña ®Êt n­íc. §ã lµ ®Æc ®iÓm cña v¨n häc ta tõ tr­íc.

     ¤ng thõa nhËn thêi Hång §øc lµ thêi cùc thÞnh cña n­íc ta nh­ng “v¨n ch­¬ng qu¸ thiªn vÒ ch¶i chuèt nªn dÇn ®i ®Õn chç yÕu ít khiÕn cho n­íc còng suy yÕu theo. §èi víi v¨n ch­¬ng ®­¬ng thêi, «ng còng phª ph¸n lµ qu¸ ­a chuéng hoa mÜ nªn ®· trë thµnh  n«ng c¹n. Sù nghiÖp v¨n ch­¬ng ph¶i g¾n liÒn víi thÕ n­íc vµ tôc d©n, ph¶i liªn quan ®Õn chÝnh sù phiÒn hay gi¶m, nh©n tµi thÞnh hay suy…” (L÷ trung t¹p thuyÕt, tr.92).

     II. Bïi Huy BÝch víi ®¹o trung hiÕu.

     Trung thµnh víi häc thuyÕt Nho gi¸o, «ng ®ßi hái mäi ng­êi tr­íc hÕt ph¶i lÊy trung hiÕu lµm ®Çu.

     ¤ng nãi nhiÒu vÒ ®¹o hiÕu trong gia ®×nh. Qua nh÷ng ®o¹n håi kÝ cña «ng, ta cµng thÊy râ tÊm lßng thµnh kÝnh cña «ng ®èi víi tæ tiªn, «ng bµ vµ cha mÑ. ¤ng ghi l¹i ®Ó r¨n d¹y con ch¸u nh÷ng ®øc tÝnh tèt ®Ñp, nh÷ng tÊm g­¬ng trung, hiÕu, tiÕt, nghÜa cña tæ tiªn. Ta thÊy lßng hiÕu th¶o cña «ng qua bµi th¬ §ªm trung thu nh×n tr¨ng nhí cha vµ qua nh÷ng mÈu håi kÝ vÒ mÑ.

     ¤ng nªu lªn nghÜa vô cña con ch¸u ®èi víi viÖc thê cóng vµ gi÷ g×n må m¶ cña tæ tiªn. §· thê cóng ph¶i cã lßng thµnh kÝnh. §èi víi må m¶ kh«ng nªn tin vµo thuyÕt phong thñy mµ chØ cÇn x©y dùng sao cho cao r¸o, s¹ch sÏ vµ tån t¹i l©u dµi víi thêi gian. ¤ng r¨n d¹y con ch¸u ph¶i ch¨m chó trau dåi kiÕn thøc vµ ®øc h¹nh, ph¶i lµm ®­îc nhiÒu ®iÒu thiÖn. Trong hä, trong lµng ph¶i gi÷ g×n t×nh yªu th­¬ng nh­êng nhÞn lÉn nhau gi÷a anh chÞ em, tr¸nh mäi sù xÝch mÝch.

     VÒ trung, «ng gi÷ trän vÑn tÊm lßng thÇn tö ®èi víi vua Lª vµ chóa TrÞnh. ë ®©y, t«i cÇn lµm s¸ng tá mét ®iÒu lµ th¸i ®é cña Bïi Huy BÝch ®èi víi chóa TrÞnh.

     X­a nay, c¸c Nho sÜ thêi NguyÔn th­êng ®¸nh gi¸ thÊp c«ng lao cña chóa TrÞnh vµ chØ nhÊn m¹nh nh÷ng hiÖn t­îng tiªu cùc mµ th«i. Víi quan ®iÓm nµy chóng ta dÔ dµng suy luËn r»ng Bïi Huy BÝch còng coi TrÞnh S©m nh­ mét b¹o chóa.

     Nh­ng v× sao «ng ®ç Hoµng gi¸p n¨m 1769 th× ngay n¨m sau, ng­êi gäi lµ b¹o chóa Êy ®· thu nhËn «ng lµm quan trong Phñ Chóa (1770). Råi suèt tõ ®ã gåm 20 n¨m trêi, «ng l¹i ®­îc chóa TrÞnh S©m giao cho nhiÒu chøc vô quan träng nh­ §èc ®ång ë NghÖ An, dÑp giÆc ë phÝa T©y. §Õn n¨m 1781 l¹i ®­îc TrÞnh S©m gäi vÒ lµm chøc Båi Tông.

     Cã ng­êi suy ®o¸n r»ng «ng vÒ triÒu xin tõ chøc v× kh«ng muèn gÇn tªn chóa d©m b¹o nµy. T«i nghÜ r»ng ®iÒu Êy kh«ng phï hîp víi tÊm lßng trung hiÕu theo ®¹o Nho cña «ng.

     ¤ng lµ häc trß cña Lª Quý §«n, suèt ®êi gÇn gòi víi Lª Quý §«n, nh­ng Lª Quý §«n lµ ng­êi tËn trung víi chóa TrÞnh. §«ng ®¶o b¹n bÌ cña «ng, nh÷ng ng­êi ®ång niªn, ®ång khoa, ®ång triÒu cña «ng, kh«ng mét ai cã t­ t­ëng phï Lª diÖt TrÞnh mµ tÊt c¶ ®Òu th«ng qua viÖc thê chóa ®Ó thê vua.

     Tæ tiªn cña «ng suèt b¶y ®êi liªn tôc ®­îc phong c«ng hÇu, ®­îc chóa n©ng lªn ®Ønh cao cña triÒu ®×nh, ®Òu lµ nh÷ng ng­êi chiÕn ®Êu d­íi l¸ cê cña hä TrÞnh vµ cïng hä TrÞnh b¶o vÖ ng«i vua cho nhµ Lª.

     §èi víi «ng, suèt tõ lóc thi ®ç cho ®Õn lóc th«i quan «ng ®­îc chóa TrÞnh tin dïng. Víi lßng trung hiÕu, thñy chung cña mét nhµ Nho, «ng chØ cã thÓ biÕt ¬n vµ mong b¸o ®¸p. Lêi «ng c¨n dÆn con ch¸u vÒ hiÕu víi cha, trung víi chóa cßn râ rµng trªn giÊy tr¾ng mùc ®en. 

     “Tõ x­a c¸c chóa muèn chuyªn quyÒn tøc ph¶i chiÕm ng«i vua. Nhµ TrÞnh n¾m gi÷ chÝnh quyÒn h¬n 10 ®êi, l©u ®Õn 200 n¨m mµ ng«i vua cña nhµ Lª kh«ng thay ®æi. §ã lµ mét viÖc x­a nay ch­a tõng cã.

     Kho¶ng gi÷a ®êi Lª, tõ khi cã chóa lªn cÇm quyÒn th× c¸c cô tæ ta vµ ta ®Òu thê phông c¶”.

     T«i nghÜ r»ng, c¸c nhµ Nho thÕ kØ thø XVIII ®Òu hÕt lßng thê vua, kÝnh chóa. Lý TrÇn Qu¸n lµ mét ®iÓn h×nh. Khi häc trß cña «ng lµ NguyÔn Trang ®· b¾t chóa TrÞnh T«ng nép cho NguyÔn HuÖ th× «ng khãc lín tr­íc bµn thê chóa vµ tù ch«n sèng m×nh ®Ó t¹ téi víi chóa.

     T«i nghÜ r»ng theo ®¹o trung cña Nho gi¸o th× khÝ tiÕt Bïi Huy BÝch cïng c¶nh ngé còng sÏ kh«ng thÓ thua kÐm Lý TrÇn Qu¸n ®­îc. Ta h·y xem «ng ®· dÆn l¹i con ch¸u nh­ thÕ nµo ®èi víi c«ng ¬n cña chóa TrÞnh, tr­íc hÕt lµ ph¶i kiªng tªn hóy cña chóa. Còng trong bµi viÕt vÒ chóa TrÞnh nãi trªn «ng dÆn con ch¸u: “Mai ®©y nói s«ng cã thay ®æi th× nh÷ng tªn hóy ngµy th­êng ta vÉn kiªng, con ch¸u ®êi sau kh«ng ®­îc dïng lµm tªn gäi hoÆc tªn tù… Tªn c¸c cô ta tr­íc vµ tªn thÇy häc ta còng ph¶i kiªng nh­ thÕ”.

     Suèt mét ®êi lµm quan, «ng ®· hÕt lßng võa thê chóa, võa lo cho n­íc ®­îc thanh b×nh, d©n ®­îc no Êm.

     Trong thêi k× trÞ nhËm NghÖ An, «ng nãi lªn t×nh tr¹ng nh©n d©n ph¶i ®ãng thuÕ qu¸ nhiÒu, l¹i cßn qu¸ vÊt v¶ khi ®i nép thuÕ. ViÖc thu thuÕ ®· bÞ hµ l¹m ë d­íi l¹i cßn ®­îc sö dông l·ng phÝ ë trªn. ¤ng so s¸nh viÖc thu thuÕ thêi TrÇn vµ thêi Hång §øc ®Ó thÊy râ r»ng x­a kia triÒu ®×nh thu thuÕ ®Òu chó ý lµm thÕ nµo ®Ó tiÖn lîi cho c¶ nhµ n­íc vµ c¶ nh©n d©n nªn ®· ®­îc mäi ng­êi vui vÎ ®ãng thuÕ. Cßn nh­ ngµy nay, coi thuÕ lµ mét ®¹o lÝ lµm giµu cho n­íc vµ gióp ®ì tr¨m hä th× ®ã chØ lµ mét thø trang søc ®Ó bßn rót cña d©n mµ th«i (L÷ trung t¹p thuyÕt).

     Di c¶o cña «ng cßn cã nhiÒu bµi viÕt ph¶n ¸nh nçi khæ cña nh©n d©n vµ t×nh tr¹ng suy tho¸i cña ®êi cuèi Lª, nªu lªn kh¸ nhiÒu ®iÒu khiÕn cho chóng ta ngµy nay ph¶i suy nghÜ. 

     Nãi vÒ nh÷ng ng­êi ®ang cã chøc cã quyÒn, «ng viÕt: “C«ng viÖc cña c¸c quan, ®¹i xuÊt chØ lµm chiÕu lÖ cho xong viÖc, Ýt khi thùc sù quan t©m gi¶i quyÕt nh÷ng t×nh tr¹ng khÈn cÊp vµ ®au th­¬ng cña d©n, kh«ng lµm cho kÎ ¸c biÕt sî phÐp n­íc, ng­êi thiÖn biÕt th­¬ng yªu bÒ trªn. ViÖc phßng lôt lµ viÖc rÊt quan hÖ ®Õn ®êi sèng cña d©n, d©n ®· khã nhäc vÊt v¶ ®Ó ®¾p ®ª mµ c¸c chuyªn ty thõa hµnh cßn cã ng­êi s¸ch nhiÔu hä. Nh÷ng viÖc khai khÈn cña d©n nh­ th¸o n­íc, gi÷ n­íc ®Òu kh«ng ai nh×n ®Õn. Thu thuÕ th× h¹ l¹m cña d©n. ChuyÓn ®¹t giÊy tê xuèng d©n còng ho¹nh häe ®ßi tiÒn. §Õn viÖc mua tËu ®Êt cña d©n th× l¹i cµng nhòng nhiÔu h¬n n÷a. Nh÷ng gi¸o ®iÒu ban hµnh ë ®êi Lª HuyÒn T«ng nh»m g×n gi÷ thuÇn phong mÜ tôc th× nay ®· bá xã. Th«n xãm kh«ng chó ý ®Õn lÔ tôc, kÎ m¹nh n¹t kÎ yÕu, ng­êi giµu nuèt ng­êi nghÌo” (L÷ trung t¹p thuyÕt).

     §èi víi nh÷ng viÖc tôc lÖ trong cuéc sèng hµng ngµy «ng viÕt: “VÒ c­íi xin, ma chay, tÕ lÔ… triÒu ®×nh kh«ng cã mét quy chÕ nhÊt ®Þnh, mçi nhµ ®Æt ra mét ph­¬ng phÐp riªng, mçi lµng ®Æt ra mét tôc lÖ riªng”.

     §èi víi viÖc tÝn ng­ìng vµ thê cóng «ng viÕt: “Mª hoÆc theo thuyÕt b¸o øng, ng­êi ë ®©u th× PhËt ë ®Êy. Cã x· cã tíi ba, bèn ng«i chïa, chi phÝ vµo ®Êy kh«ng biÕt bao nhiªu mµ kÓ. §èi víi c¸c thÇn cña x·, hä th­êng cÇu c¹nh bé lÔ, thõa nhËn vµ phong cho duÖ hiÖu. T¸n, kiÖu vµ c¸c ®å r­íc th× xa phÝ kh«ng chõng mùc nµo. C¸c nhµ s­, c¸c thÇy cóng cïng c¸c tµ thÇn hay lµm yªu lµm qu¸i th× hä thê phông rÊt ch¨m chØ. Cßn nh­ nh÷ng vÞ tæ nghÒ n«ng, nghÒ dÖt, nh÷ng danh thÇn liÖt sÜ th× ch¼ng ai nghÜ ®Õn” (L÷ trung t¹p thuyÕt). 

     Ph¶n ¶nh t×nh h×nh trªn ®©y lµ rÊt chÝnh x¸c, nh÷ng vÊn ®Ò nªu lªn trªn ®©y lµ rÊt cÇn thiÕt. Tuy nhiªn, «ng kh«ng ®Ò ra ®­îc nh÷ng biÖn ph¸p cô thÓ vµ h÷u hiÖu víi mét nh·n quan phï hîp víi thêi thÕ. ¤ng ®· kh«ng v­ît ra khái nh÷ng kinh ®iÓn cña th¸nh hiÒn mµ chØ dõng l¹i ë nh÷ng tÊm g­¬ng cæ nh©n tõ ®êi Nghiªu, ThuÊn, Thang, V¨n, Vò…

     ¤ng còng ®· nhiÒu lÇn d©ng tê kh¶i lªn chóa, nh¾c chóa vÒ nh÷ng tÊm g­¬ng cña vua hiÒn, chóa giái thêi x­a ë Trung Quèc. ¤ng còng ®· khuyªn r¨n chóa nªn lµm ®iÒu thiÖn, nªn söa ®æi lçi lÇm vµ nªn tiÕt dôc. Nh­ng ý cña «ng ®­îc chóa coi lµ kh«ng thiÕt thùc.

     III. Bïi Huy BÝch tr­íc diÔn biÕn cña thêi cuéc.

     Sau khi TrÞnh S©m qua ®êi, TrÞnh Kh¶i lªn ng«i chóa, Bïi Huy BÝch ®­îc cö lµm tham tông mét thêi gian. Khi T©y S¬n ra B¾c lÇn thø nhÊt (1786), TrÞnh T«ng cö Bïi Huy BÝch ®em qu©n ra phèi hîp cïng Hoµng Phïng C¬ nh­ng ch­a ®Õn n¬i th× qu©n cña Hoµng Phïng C¬ ®· tan vì.

     Tõ ®Êy, «ng lui vÒ an d­ìng vµ kh«ng tham gia viÖc n­íc n÷a. Tõ ngµy ®ã, gÇn 30 n¨m trêi «ng ë n«ng th«n, sèng an vui víi xãm lµng, hßa hîp víi cá, hoa, tr¨ng, n­íc, d¹y dç c¸c con em, cïng b¹n bÌ ng©m vÞnh vµ bµn luËn nh÷ng chuyÖn v¨n ch­¬ng sö s¸ch. §ã lµ nh÷ng ngµy «ng sèng cuéc sèng trän vÑn thanh cao víi tÝnh c¸ch Nhan Uyªn, §µo TiÒm.

     Trong thêi gian nµy «ng míi hiÓu ý nghÜa cña ch÷ nhµn mµ tr­íc ®©y «ng ®· tõng nghe thÇy «ng lµ Lª Quý §«n nãi. ¤ng kÓ l¹i: “N¨m Êt DËu (1765) ta th­êng theo QuÕ §­êng tiªn sinh ch¬i ë Kh­¬ng §×nh (bÊy giê tiªn sinh ®· xin vÒ nghØ) nghØ ë mét c¸i qu¸n v¾ng gi÷a ®ång. Tiªn sinh ®øng trªn mét sµn b»ng tre c­êi b¶o ta r»ng: “Anh cã biÕt kh«ng, c«ng danh cø gÆp thêi th× cã, chØ cã giê phót nhµn rçi nh­ thÕ nµy th× khã kiÕm th«i”.

     §Õn sau ta gÆp ph¶i c¶nh: “TiÕn lªn th× kh«ng lµm næi c«ng viÖc, lui vÒ th× chiÒu ®×nh kh«ng nghe, ®Õn nçi: Gi÷ tr©u th× tr©u sæng, gi÷ rïa th× rïa n¸t míi th«i. B©y giê ta cø nhí m·i lêi nãi cña Tiªn sinh”.

     Chóng ta xóc ®éng tr­íc lêi nãi ch©n thµnh nµy cña Bïi Huy BÝch, «ng ©n hËn v× ®· suèt cuéc ®êi vÊt v¶ mµ ch¼ng lµm ®­îc bao nhiªu viÖc gäi lµ bæ Ých víi nh©n d©n. §ã còng lµ t©m tr¹ng cña «ng khi viÕt hai c©u th¬:

     D©n kÕ lµm v« bæ

     Kú nh­ h·n l¹o niªn

     Chóng ta th«ng c¶m víi «ng, ng­êi ®· suèt ®êi muèn ®em ®¹o Nho ra gióp d©n, gióp n­íc. Nho gi¸o ®· ®em l¹i cho «ng tinh thÇn tu th©n, d­ìng tÝnh, th¸i ®é trung thùc trong gia ®×nh vµ ngoµi x· héi. Nho gi¸o còng nu«i d­ìng ë «ng khÝ tiÕt nhµ Nho, tr­íc mäi sù c¸m dç cña tiÒn tµi vµ danh väng. Tuy nhiªn, Nho gi¸o lµ mét thø häc thuyÕt cøng nh¾c, chØ thÝch hîp víi mét x· héi ngµn n¨m kh«ng ®æi. Häc thuyÕt Êy ®· ®em l¹i cho «ng mét th¸i ®é gi¸o ®iÒu tr­íc s¸ch vë, tinh thÇn hËu cæ b¹c kim, sù sïng b¸i mï qu¸ng ®èi víi nÒn v¨n hãa n­íc ngoµi.

     Nho gi¸o vÒ mÆt nµy ®· thùc sù trë thµnh mét sîi d©y trãi buéc ®èi víi «ng. Trong triÒu ®×nh cña vua Lª vµ chóa TrÞnh, «ng kh«ng cã nh÷ng ý kiÕn thiÕt thùc nh­ Lª Quý §«n, Ng« Th× NhËm. §èi víi nhµ M¹c, «ng kh«ng cã c¸i nh×n réng r·i nh­ NguyÔn BØnh Khiªm, Tr¹ng nguyªn nhµ M¹c, NguyÔn Gi¶n Thanh, Tr¹ng Nguyªn nhµ Lª. §èi víi Quang Trung, «ng kh«ng cã sù h­ëng øng tÝch cùc nh­ Ng« Th× NhËm, Phan Huy Ých, La S¬n Phu Tö, Bïi D­¬ng LÞch. §ã lµ nh÷ng h¹n chÕ cña «ng, nh÷ng h¹n chÕ ®· t¹o nªn mét bi kÞch ®¸ng tiÕc ë mét con ng­êi rÊt th«ng minh, rÊt trung thùc vµ ®Çy t©m huyÕt ®èi víi Tæ quèc vµ nh©n d©n nh­ «ng.

KHU RỪNG CẤM- GIẾNG MỎ CỦA TRANG SONG QUAN XƯA

HU RỪNG CẤM- GIẾNG MỎ CỦA TRANG SONG QUAN XƯA

VỚI  CUỘC KHỞI NGHĨA VÀ ĐỀ KHÁNG CỦA HAI BÀ TRƯNG

                                                                             Giáo sư Bùi Phan Kỳ

 (Tham luận tại hội thảo khoa học về khu Rừng Cấm - Giếng Mỏ xã Hiền Quan  22-9-2010)

                                                                                            

     Tôi xin tham gia bàn vấn đề này với tính cách một người nghiên cứu Khoa học Quân sự, theo phương pháp: Nêu lên những luận điểm và rút ra kết luận trên cơ sở chứng minh bằng những tư liệu đã có trong lịch sử. Bởi vì nếu ta chỉ căn cứ vào những vấn đề đã sáng rõ, những kết luận đã có sẵn thì không cần đến các nhà nghiên cứu, cũng không cần phải tổ chức các cuộc hội thảo khoa học nữa:

     Vị trí lịch sử của cuộc khởi nghĩa của Hai Bà Trưng là việc không phải bàn lại. Chỉ cần căn cứ vào 3 lời bình của 2 nhà sử học Lê Văn Hưu và Ngô Sĩ Liên cùng lời bàn của vua Tự Đức có thể tìm thấy ở mọi nguồn tư liệu đã đủ đánh giá ý nghĩa của nó. Lê Văn Hưu viết: " Trưng Trắc, Trưng Nhị là đàn bà hô một tiếng mà các quận Cửu Chân, Nhật Nam, Hợp Phố và 65 thành ở Lĩnh Nam đều hưởng ứng. Việc dựng nước, xưng vương dễ như trở bàn tay. Đủ biết hình thể nước Việt ta có thể dưng nghiệp bá vương. Tiếc rằng nối sau họ Triệu cho đến trước họ Ngô, trong khoảng hơn nghìn năm, bọn đàn ông chỉ cúi đầu bó tay, làm tôi tớ cho người phương Bắc, há chẳng xấu hổ với hai chị em họ Trưng là đàn bà hay sao?”

Sách “Lịch sử Việt Nam (tập 1, Nxb Đại học và Trung học chuyên nghiệp- H.1985 do các tác giả Phan Huy Lê- Trần Quốc Vượng- Hà Văn Tấn- Lương Ninh biên soạn, coi như sách giáo khoa để dạy cho sinh viên đại học, viết về Hai Bà Trưng trong chương bốn, ở các mục VI: Khởi nghĩa Hai Bà Trưng và sự trỗi dậy của ý thức độc lập tự chủ ( 40- 43) và mục VII: Cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Đông Hán thời Hùng Vương ( 42- 44): “... Hai Bà Trưng và hàng chục hàng trăm nữ tướng, cả một đội ngũ đông đảo phụ nữ Việt Nam tham gia phong trào kháng Hán, góp phần tạo dựng truyền thống anh hùng bất khuất cho giới mình và cho cả dân tộc mình. Nguyên lý Mẹ và sắc thái bình quyền trai gái in đậm nét trong nền văn hoá dân tộc- dân gian Việt Nam đến nỗi nhiều học giả cho rằng đấy là điểm trội vượt không còn phải bàn cãi gì nữa của Việt Nam so với Trung Quốc và phương Tây.(tr 195)”   

     Chỉ còn những khía cạnh cần làm rõ về mối liên hệ như thế nào với Rừng Cấm - Giếng Mỏ của xã Hiền Quan, huyện Tam Nông là chủ đề của cuộc hội thảo khoa học ngày hôm nay, mà trang Song Quan xưa cũng là nơi bà Thiều Hoa đã tuyển đựơc 500 lực sĩ giúp Hai Bà Trưng đánh giặc, và cũng do có thực lực 500 lực sĩ đã được luyện tập thành thạo dưới sự điều hành của hai bộ tướng, tất cả đều là nam giới, mà nữ tướng Thiều Hoa được Hai Bà giao chức “Hữu tướng tiên phong”.

     Tư liệu lịch sử là như vậy, ta rút ra điều gì liên quan đến những nhân vật và địa danh nói trên?

     Điểm thứ nhất tôi muốn làm rõ là vị trí của khu Rừng Cấm- Giêng Mỏ với nữ tướng Thiều Hoa và các bộ tướng Bùi Thạch trong cuộc khởi nghĩa đưa bà Trưng lên làm vua nước Nam thời đó: Bất cứ ai đi sâu vào hàng các nữ tướng của hai Bà đều phân biệt được chức vụ và hàm tước là hai thứ hoàn toàn khác nhau. Trong các nữ tương của hai bà Trưng chỉ có 3 tướng tiên phong, còn các nữ tướng khác đều có các chức vụ rõ ràng như Phật Nguyệt là tả tướng thủy quân chỉ huy quân thuỷ ở Thao Giang, Vĩnh Hoa là nội thị tướng quân,  Lê Chân là nữ tướng miền biển phòng thủ ở mạn Hải Phòng, Quảng Ninh, Thánh Thiên là nữ tướng phòng giữ mạn Bắc Ninh-Bắc Giang, Bát Nàn phòng thủ mạn Thái Bình...

     Ba tướng tiên phong là Nàng Qùynh, khởi nghĩa ở châu Đại Man (Tuyên Quang) được phong là tiên phong phó tướng (tất nhiên là dưới tướng tiên phong hữu tướng và tả tướng). Tướng tiên phong thứ hai là Thiều Hoa, tiên phong hữu tướng, khởi nghĩa ở Tam Thanh - Phú Thọ. Tướng tiên phong thứ ba là Quách A, tiên phong tả tướng, khởi nghĩa ở Bạch Hạc, được phong là Khâu Ni công chúa. Hai tướng tả hữu tiên phong không chỉ có chức năng giữ đất tại chỗ mà phải thực hiện nhiệm vụ tiến công vào trị sở (sào huyệt cai trị) của giặc ở Luy Lâu (Lũng Khê, Thuận Thành, Hà Bắc). Ta có đủ chứng cứ để kết luận: tiên phong hữu tướng Thiều Hoa sau khi khởi nghĩa ở Tam Thanh đã tiến đánh Luy Lâu, qua Cổ Loa rồi mới rút về đứng chân ở Tam Thanh. Tất nhiên 500 lực sỹ ở trang Song Quan thời đó dưới sự chỉ huy của hai bộ tướng Bùi Thạch nhất thiết phải tham gia trận đánh này. Trong quân sự, ai cũng biết không có thứ quân tiên phong nào trước khi đi đánh giặc lại không có tập luyện và hai vị bộ tướng  của bà Thiều Hoa đã phải đứng ra tập luyện cho rất nhiều trai tráng trong vùng rồi mới tuyển được  500 lực sĩ đem đi đánh giặc. Với tục lệ đánh phết, với các tên Gò Trống, Gò Chiêng, Gò Cờ, Gò Mã, Gò Cung... quyết không phải vì dáng đất đặt tên mà vì nó gắn với khu rừng Cấm (nay không còn cây cối) như một căn cứ  “tiến khả dĩ công thoái khả dĩ thủ”, lại ở giáp giới huyện Cẩm  Khê nên mới có những di tích, đền thờ, nhân vật lịch sử phần mộ như hiện nay.

     Những cứ liệu đó đủ chứng minh trang Song Quan xưa là một "cơ sở cách mạng" như ta thường nói hiện nay, của phong trào khởi nghĩa Hai Bà Trưng năm 40, vì không có phong trào nhân dân hưởng ứng thì không bao giờ tuyển được người đi đánh giặc. Đồng thời là căn cứ luyện quân và xuất quân của "Hữu tướng tiên phong" Thiều Hoa, chẳng những có công góp vào việc giành chính quyền và giữ vững chính quyền ở Tam Thanh trên đất Phú Thọ mà còn có công của đội quân tiên phong tiến công vào đầu não trị sở của Tô Định, góp phần nhanh chóng đánh bại bọn thống trị Đông Hán ở quận Giao Chỉ vào thời điểm đó. Liên quan đến sự “đánh bại nhanh chóng” này, xin chứng minh bằng một đoạn cũng viết trong tập chính sử nói trên, ở mục VI "Khởi nghĩa Hai Bà Trưng và sự trỗi dậy của ý thức độc lập tự chủ (40-43)”( tr 193):” Từ Cổ Loa, quân thủy bộ của Hai Bà Trưng vượt sông Hồng, sông Đuống xuôi sông Dâu đánh chiếm Luy Lâu là châu trị, quận trị Giao chỉ. Đòn tiến công chiến lược của cuộc khởi nghĩa trước khí thế nổi dậy ngút trời của quần chúng Âu Lạc, bọn đầu sỏ địch không kịp và không dám chống cự lại, bỏ chạy tháo thân về nước. Tên đầu sỏ Tô Định cắt tóc, cạo râu lẻn trốn về Nam Hải (Quảng Đông). Sau này Mã Viện dâng sớ tâu lên vua Hán tố cáo Tô Định "Thấy tiền thì giương mắt lên, thấy địch thì cụp mắt xuống vì vậy Tô Định bị vua Hán hạ ngục trị tội. (Hậu Hán Thư, Đông Quan Hán ký)". Chẳng phải nói cũng đủ biết trong cái công lao làm cho giặc "cụp mắt xuống, cắt tóc, cạo râu" tháo chạy này có công lao của hữu tướng tiên phong Thiều Hoa cùng 500 lực sĩ của Trang Song Quan và 2 vị tướng công bộ tướng. Không phải ngẫu nhiên mà Bùi Thạch Đa được phong là Tả Thị tướng quân, tước Quận công,  và các chức tước đó tất yếu phải do Trưng nữ vương phong chứ không phải do bà Thiều Hoa trao tặng. Ngoài ra còn được ban đất một vùng gọi là cánh đồng Bùi  và ở Cẩm Khê lại có xã Hiền Đa gồm 2 làng Thạch Đa và Thạch Đê. Đời sau, tướng công còn được phong đẳng thần, được viết rõ tên trong văn bản do văn phòng Chánh Sứ Huckel soạn thảo ngày 24/1/1928  nhân ngày hội luyện quân đánh phết ở Hiền Quan cách đây gần 90 năm.

     Vấn đề thứ hai phải làm rõ là vai trò của địa danh và các nhân vật trên đây trong cuộc kháng chiến chống Mã Viện. Trên mạng internet, Wikipedia tiếng Việt, mục Diễn đàn Lịch sử Việt Nam, chép về “Chiến tranh chống nhà Hán của  Hai Bà Trưng”: “Tháng giêng năm Nhâm Dần (42), Mã Viện tiến theo đường ven biển, san núi làm đường hơn nghìn dặm đến Lãng Bạc ( ở phía tây Tây Nhai của La Thành) đánh nhau với vua. Hai Bà, thấy thế giặc mạnh lắm tự nghĩ quân mình ô hợp, sợ không chống nổi, lui quân về giữ Cấm Khê. Quân cũng cho Vua là đàn bà, sợ không đánh nổi địch, bèn tan chạy”. Đại Nam quốc sử diễn ca viết:

     Cấm Khê đến lúc hiểm nghèo.

     Chị em thất thế phải liều với sông

     Sách “Lịch sử Việt Nam”, Nxb Đại học và Trung học chuyên nghiệp viết: “Hai Bà Trưng đã tiến quân từ Mê Linh qua Cổ Loa xuống Lãng Bạc đánh quân xâm lược nhằm chặn địch từ xa, bảo vệ quốc đô Mê Linh. Quân ta chiến đấu ngoan cường, cầm cự với địch ở đó nhiều ngày... Nhưng kẻ địch còn rất mạnh, quân số đông, có lực lượng thuỷ bộ phối hợp, lại thạo đánh tập trung theo kiểu trận địa. Đối dầu với viên lão tướng già dặn kinh nghiệm chiến trường là Hai Bà Trưng với đội quân mới nhóm họp, thiếu trang bị và kinh nghiệm tổ chức, chiến đấu. Quân Hai Bà bị thiệt hại nặng, bị bắt và bị giết hàng ngàn người. Hai Bà Trưng phải lui binh. Có lẽ sau một thời gian ngắn cầm chân địch ở thành Cổ Loa, ở thành Mê Linh, lực lượng còn lại của Hai Bà phải lùi hẳn về Cấm Khê”(tr199).

     Theo Việt Chí  và Thuỷ Kinh Chú thì công cuộc cầm cự của Hai Bà Trưng ở đây kéo dài tới 2 hoặc 3 năm mới thất bại. Chắc chắn đấy là một cõi chiến trường đẫm máu dài ngày đồng thời cũng là nơi hy sinh oanh liệt của Hai Bà Trưng”.(tr199)

      Những tư liệu trên đây cung cấp cơ sở cho ta kết luận đến đó thì Hai Bà và  một số nữ tướng không còn sức để chống đỡ nữa và ngày tuẫn tiết của Hai Bà là ngày 6 tháng 2 năm Quý Mão (43). Nay chuyển sang tìm hiểu tình hình được diễn ra từ đó về sau. Lịch sử Việt Nam (tập I) viết(tr200): "Từ tháng 4 đến tháng 9 Mã Viện cùng quân sĩ vẫn ở Giao chỉ. Hẳn là sau khi tiêu diệt căn cứ cuối cùng của Trưng Vương ở Cấm Khê, Mã Viện còn phải tung quân đi lần lượt tiến đánh, tiêu diệt các đội quân kháng chiến khác còn  lại ở các huyện, thành của Giao chỉ”... “ở Cửu Chân vẫn còn những lực lượng kháng chiến  được kẻ địch xem là"dư đảng" của Trưng Vương, đứng đầu là lão tướng Đô Dương. Có lẽ từ Mê Linh, Cấm Khê một bộ phận nghĩa quân Trưng Vương đã theo đường núi rừng vừa chiến đấu vừa lùi dần vào Cửu Chân xứ Thanh... Tháng 10 (11/43) Mã Viện đem 20 ngàn quân và 2 ngàn lâu thuyền lớn nhỏ, chia 2 đường thủy bộ tiến vào Cửu Chân... Có nơi thủ lĩnh đầu hàng (Võ Công mạn Thần Phù, Ninh Bình cũ) có nơi, thủ lĩnh (Chu Bá) không cầm cự nổi đã rút quân vào miền rừng sâu, chằm rộng sống cùng tê, voi, trâu rừng không chịu hàng giặc ( ở Dư phát, mạn Nga Sơn - Hà Trung) (S đd, trang 201).

     Cũng sách đó viết rõ: “Mùa thu năm 44, sau hơn hai năm xâm lược, tàn bạo và chinh phục dã man, Mã Viện mang quân về Bắc, quân đi 10 phần quân về chỉ còn 4 - 5 phần: Tục truyền rằng khi đi và khi về, Mã Viện đều phải qua Quỷ môn quan. Từ đó có câu thơ cổ, truyền đến ngày nay.

     Quỷ môn quan! Quỷ môn quan

     Thập nhân khứ, kỷ nhân hoàn?

     (Cửa ải quỷ! Cửa ải quỷ!

Mười người đi, mấy ngườivề).(tr291)

     Về tổng quân số của Mã Viện(tr197):"Như vậy,trong tay Mã Viện...có 20.000 quân chủ lực, 2000 thuyền xe, (ngoài ra hắn còn một số lượng quân chèo thuyền và phu chiến đi theo tải lương, phục dịch). Nếu khi về chỉ còn 4-5 phần tức là chúng cũng mất hàng vạn quân, hàng ngàn thuyền xe trong cuộc đọ sức với  Hai Bà.

      Căn cứ vào ngày giỗ của các vị tướng công: Bùi Thạch là ngày rằm tháng chạp, đời sau biết là Quận công - Tả thị tướng công Bùi Thạch Đa cùng em tử trận sau Hai Bà 10 tháng 9 ngày (so với ngày mồng 6 tháng 2). Ta lại biết rõ là sau trận đề kháng ở Cấm Khê của quân khởi nghĩa, "Mã Viện còn phải tung quân đi lần lượt tiến đánh tiêu diệt các đội quân kháng chiến khác còn lại ở các huyện, thành Giao chỉ”, thì lực lượng của tướng tiên phong Thiều Hoa, nay do Quận công - Tả thị tướng công Bùi Thạch Đa chỉ huy không thể không tham gia cùng Hai Bà chặn đánh quân Mã Viện từ Lãng Bạc tới Cấm Khê,nay tất không thể thoát ra ngoài cuộc truy sát của chúng. Mặt khác một vị Tả thị tướng công được Trưng Vương phong tước Quận công, được nhân dân tin cậy, nhất định phải tiếp tục cầm quân chống giặc. Thời gian đề kháng của các tướng công biết rõ được hơn 10 tháng sau khi hai vị nữ vương đã tuẫn tiết. Di chỉ 2 ngôi mộ của hai chiến tướng đặt ngay ở  Rừng Cấm không phải là ngẫu nhiên. Giống như hai bà trở về cửa Hát Môn là nơi xuất phát, hai tướng công cũng rút về  Rừng  Cấm là nơi xuất phát lại có địa  lợi,  nhân hòa thuận lợi để chống giặc.

     Từ các cứ liệu trên đây, xin mạnh dạn rút ra kết luận :

1. Từ tháng 2 đến tháng chạp năm 43 sau công nguyên, những lực lượng đã tham gia cánh quân tiên phong của nữ tướng  Thiều Hoa, lúc đó do Quận công -  tả thị tướng công Bùi Thạch Đa chỉ huy phải tiến hành một cuộc đề kháng rất quyết liệt và không cân sức, chống lại cuộc truy sát của Mã Viện từ Cấm Khê về Tam Nông, cho tới tháng chạp năm đó mới rút về khu Rừng Cấm thuộc trang Song Quan mà nay là địa danh mà ta đang muốn xếp hạng di tích lịch sử.

2. Bởi tính liên kết của vùng Cấm Khê với Song Quan thì Song Quan là một căn cứ gắn liền vời toàn bộ cuộc đề kháng Cấm khê của Hai Bà “kéo dài tới 2 hoặc 3 năm”, theo ngôn ngữ quân sự ngày nay đáng được coi là một “chiến dịch phòng thủ” Cấm Khê của Hai Bà Trưng mà chiến tướng nhiều nơi đã kéo quân về hỗ trợ. Nhưng do cấu tạo tự nhiên của Rừng Cấm không thể làm một chiến trường có dung lượng lớn, chứa được toàn bộ số quân đề kháng dài ngày ở Cấm Khê, nên có thể rút ra kết luận: Rừng Cấm và Giếng Mỏ của xã Hiền Quan chính là trận địa cuối cùng của hai thuộc tướng của bà Thiều Hoa rút về thực hiện trận quyết chiến mang tính tử chiến trên "đất mẹ", là một trong những bằng chứng để kết luận rằng chiến dịch phòng thủ Cấm Khê của Hai Bà đã kéo dài ít nhất cũng tới rằm tháng chạp năm 43 rồi mới tiếp nối bằng các trận đề kháng ở các vùng Ninh Bình, Thanh Hóa của tướng  Đô Dương như đã chép trong chính sử.

3. Vùng  Rừng  Cấm - Giếng mỏ nếu được xác minh đầy đủ thì chẳng những trang Song Quan xưa được trả về đúng vị trí của nó trong lịch sử của huyện Tam Nông tỉnh Phú Thọ như một chứng tích của đội quân tiên phong trong cuộc khởi nghĩa Hai Bà mà còn có tác dụng thiết thực chứng minh cho tầm quan trọng của chiến dịch phòng thủ Cấm Khê và sức đề kháng rất bền bỉ của nó. Do đó hội nghị khoa học này không chỉ có tầm quan trọng với xã Hiền Quan và còn có tầm quan trọng với huyện Tam Nông và tỉnh Phú Thọ nói chung, mà “Trận Cấm Khê” đến nay còn chưa được đánh giá đúng giá trị của nó so với thời kỳ giành quyền tự chủ của ta mà cuộc khởi nghĩa và kháng chiến của Hai Bà được các nhà sử học đánh giá là một báo hiệu về nền độc lập của dân tộc Việt Nam, về tính định mệnh đối với sự thất bại của bọn phong kiến phương Bắc, không lúc nào chịu từ bỏ âm mưu biến nước ta thành quận huyện của một "thuộc quốc" , không hơn gì một tỉnh của  "thiên triều".

 Mấy lập luận còn đơn sơ nhưng cũng trải qua cân nhắc mất rất nhiều thời gian. Xin trân trọng cảm ơn toàn thể các vị đã quan tâm theo dõi./.